Να αποτρέψουμε την ιδιωτικοποίηση της οικολογίας!
των Γ. Βελεγράκη και Γ. Μάργαρη
(Κόκκινο, τεύχος 49)
Το παρακάτω κείμενο αποτελεί μέρος της εισήγησης των συγγραφέων του στο πλαίσιο του 5ου Αντιρατσιστικού Φεστιβάλ στα Χανιά σε εκδήλωση με θέμα «Σε ποιον ανήκει η γη, ο ήλιος, το νερό και η ενέργεια; ο μύθος της πράσινης ανάπτυξης - περίπτωση Αποπηγάδι».
1 Ενέργεια και καπιταλισμός
Σε διαφορετικές περιόδους της ιστορίας έγινε χρήση διαφορετικών μορφών ενέργειας και τεχνολογιών, από λίπος ζώων μέχρι ενέργεια κάρβουνου, άνθρακα, πυρηνική, αιολική, 
ύδατος, πετρέλαιο κ.λπ. Κάθε είδος ενέργειας και τεχνολογίας συνδέεται με διαφορετική ένταση χρήσης γης και καταμερισμού εργασίας και οδηγεί σε άλλες μορφές αναπαραγωγής των κοινωνικών σχέσεων. Στην περίοδο του καπιταλισμού και μετά τη βιομηχανική επανάσταση, η εισαγωγή αυτοματισμού στην παραγωγή και ο εξηλεκτρισμός ήταν δυνατά ακριβώς χάρη στην αυξημένη εισροή ενέργειας (μέσω του άνθρακα και του πετρελαίου). Η ίδια εντατικοποιημένη εισροή έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην εξάπλωση και επικράτηση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, αλλάζοντας -εκτός των άλλων- το κόστος αναπαραγωγής της εργασίας. Την τελευταία δε περίοδο οδήγησε στις ραγδαίες κλιματικές αλλαγές που βιώνουμε μέσω της διαταραχής των γεωχημικών κύκλων των οικοσυστημάτων.
Βέβαια, καθώς η ενέργεια είναι κεντρική πρώτη ύλη και μέσο παραγωγής στον καπιταλισμό, έχει αποτελέσει και το χώρο έντονων συγκρούσεων. Αγώνες που έχουν να κάνουν με τη ιδιοκτησία των πηγών, την τεχνολογία παραγωγής και το στόχο για τον οποίο παράγεται η ενέργεια. Ήδη σε παγκόσμιο επίπεδο έχουμε σκληρές ταξικές μάχες γύρω από θέματα ιδιοκτησίας και ελέγχου της παραγωγής ενέργειας, καθώς και σε σχέση με τις τιμές αλλά και με το ίδιο το δικαίωμα της πρόσβασης στην ενέργεια. Διάφορες κοινωνικές ομάδες έχουν λάβει μέρος σε αυτές: χρήστες ενέργειας, τοπικές κοινότητες, αγρότες, ιθαγενείς (Κεντρική και Λατινική Αμερική) και εργαζόμενοι τόσο στον τομέα της ενέργειας όσο και σε άλλους συναφείς τομείς.
2. Ενεργειακή μετάβαση
Για τον καπιταλισμό σε παγκόσμιο επίπεδο, μια μετάβαση σε μια κάποια μετά το πετρέλαιο εποχή μοιάζει αναπόφευκτη. Οι λόγοι που ωθούν σε μια τέτοια τεχνολογική ανανέωση των μέσων παραγωγής ενέργειας προκύπτουν από το συνδυασμό πολιτικών, οικονομικών και οικολογικών παραγόντων: Η κλιματική αλλαγή και το peak oil* (= το χρονικό σημείο κατά το οποίο έχει επιτευχθεί παγκόσμια η μέγιστη δυνατή ποσότητα εξόρυξης πετρελαίου και από εκεί και πέρα ο ρυθμός και η ποσότητα εξόρυξης ακολουθούν καθοδική πορεία) απαιτούν τη μαζική και απότομη μείωση των εκπομπών CO2 και επομένως μια θεμελιώδη αλλαγή στον τρόπο που αλληλεπιδρούν οι άνθρωποι με τη φύση και την οικολογία της οποίας είναι μέρος. Παρ’ όλα αυτά, η έκβαση αυτής της μετάβασης δεν είναι δεδομένη (ούτε πολιτικά ούτε τεχνικά). Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα προκύψει, αλλά κυρίως τι μορφή θα πάρει. Ποιες τεχνολογίες θα συμπεριλάβει και κυρίως για ποιου το όφελος και με ποιες προτεραιότητες; Θα καταφέρει το κεφάλαιο να εξασφαλίσει μια συγκεκριμένη, σταθερή και κερδοφόρα για το ίδιο μορφή οργάνωσης της εργασίας στη νέα ενεργειακή εποχή, όπως είχε καταφέρει με τα ορυκτά καύσιμα; Ή το νέο ενεργειακό σύστημα (ορθότερα οι αγώνες κατά την περίοδο ανάπτυξής του) θα αποτρέψει κάτι τέτοιο, επιτρέποντας παράλληλα την ανάπτυξη των υλικών βάσεων για γενικευμένους αντικαπιταλιστικούς αγώνες;
Διότι οι ΑΠΕ, ακριβώς λόγω του χαρακτήρα τους, εμφανίζουν κάποια πλεονεκτήματα ή ορθότερα κάποιες δυνατότητες για τους "από κάτω":
• Αρχικά, δεν εντοπίζονται σε μεμονωμένες γεωγραφικά περιοχές, όπως συμβαίνει με τα ορυκτά καύσιμα. Σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό μπορεί να υπάρξει ανάπτυξη κάποιας πρωτογενούς μορφής ενέργειας σε διάφορα μέρη ανά τον κόσμο. Πηγές ενέργειας όπως ο άνεμος, η ηλιακή ενέργεια, το νερό, η γεωθερμία, δεν εντοπίζονται σε μεμονωμένες γεωγραφικά περιοχές.
• Επίσης, η τεχνολογία αξιοποίησής τους, παρότι η πολυπλοκότητα αυξάνεται σχετικά, είναι πολύ πιο εύκολα μεταβιβάσιμη και έχει τη δυνατότητα να είναι open source, δηλ. ανοιχτή και προσβάσιμη. Υπάρχει επομένως εγγενώς η δυνατότητα ανάπτυξης τεχνογνωσίας και εφαρμογής από κοινού.
• Τέλος, η τοπικότητα των ΑΠΕ, τεχνικά και γεωγραφικά, δίνει τη δυνατότητα για αποκεντρωμένα ενεργειακά συστήματα και αποκέντρωση της διαδικασίας παραγωγής και κατανάλωσης. Κάτι που δεν ισχύει στην περίπτωση των ορυκτών καυσίμων, όπου ο τόπος εξόρυξης της πρώτης ύλης, ο τόπος παραγωγής της ενέργειας και ο τόπος κατανάλωσης απομακρύνονται σημαντικά απαιτώντας τον έλεγχο, τις περισσότερες φορές με στρατιωτικούς όρους, των πηγών κατά μήκος και πλάτος της υφηλίου.
• Τέλος, με αναγνώριση της ανάγκης περιφερειακού, εθνικού και διεθνούς σχεδιασμού (που τίθεται και στην περίπτωση των ΑΠΕ), το «τοπικό» και το «κεντρικό» ξαναορίζονται (ή πρέπει να ξαναοριστούν) σε νέα, δημοκρατικά κοινωνικοοικονομικά και πολιτικά σχήματα.
3. Δημοκρατία - αγορές - πράσινη ανάπτυξη
Η μεγαλύτερη ουτοπία μετά το 1989 είναι η ουτοπία των αγορών. Μόνο που, όπως το έχει περιγράψει και η ακτιβίστρια Ναόμι Κλάιν στο Shock Doctrine (1. Οι διαχειριστές του σοκ αναζητούν πεδία εκμετάλλευσης ώστε να εξασκήσουν τις ιδεατές οικονομίες αγοράς, που αναπόφευκτα απαιτούν βίαιη καταστροφή της υπάρχουσας οικονομικής τάξης, 2. Ομοιότητες ανάμεσα στη θεραπεία οικονομικού σοκ και της ψυχιατρικής τεχνικής όπου γινόταν χρήση ηλεκτρικών σοκ για τη θεραπεία), οι αγορές χρειάζονται επιπλέον βία για να λειτουργήσουν. Δηλαδή μηχανισμούς που εξασφαλίζουν το ζωτικό χώρο και χρόνο για τις αγορές ώστε να αναπτυχθούν.
Η ιστορία με τα αιολικά πάρκα δείχνει ακριβώς αυτή την ανάγκη να δημιουργηθεί βίαια και γρήγορα ο χώρος για το πράσινο κεφάλαιο να αναπτυχθεί. Και γενικότερα με την πράσινη ανάπτυξη (και τη νέα θρησκεία της "οικολογίας", που λειτουργεί σαν ιδεολογία) ο δυτικός καπιταλισμός φαίνεται ότι δεν μπορεί να λειτουργήσει πλέον με το μοντέλο της φιλελεύθερης δημοκρατίας που είχαμε συνηθίσει. Ακριβώς επειδή ο ρυθμός ανάπτυξης και η ένταση αυτών των επενδύσεων είναι τρομερά αυξημένος, η ένταση στην καταστολή της δημοκρατίας θα είναι εξίσου μεγάλη. Οι αγορές δεν ταιριάζουν με τη δημοκρατία αλλά, αντίθετα, με καθεστώτα έκτακτων συνθηκών.
Ζούμε στην εποχή του φόβου. Φόβος για την κλιματική αλλαγή, φόβος για την οικονομία. Σοκ για την καταστροφή του περιβάλλοντος, σοκ για τη χρηματοπιστωτική κρίση – και η θεραπεία που προτείνεται είναι πάντα μία και αυτή: απελευθέρωση αγορών, απόσυρση δημόσιου ελέγχου από κεντρικούς τομείς όπως υγεία, εκπαίδευση, ενέργεια, ασφαλιστικό κ.λπ.
4. Η επιστροφή των κοινών
Τα παραπάνω αναδεικνύουν μια επιτακτική ανάγκη: Κάποιο είδος δημόσιου ελέγχου πρέπει να εξασφαλισθεί στα κοινά αγαθά της εξωτερικής φύσης (δάση κ.λπ.), τις πηγές ενέργειας, το φυσικό χώρο κατοικίας. Έτσι επανέρχεται η έννοια του κομμουνισμού, με την έννοια του commune (κοινότητα) και common (κοινό). Μιλάμε όμως για έναν τρόπο εξασφάλισης και επανοικειοποίησης των κοινών μακριά από την πρώτη εικόνα του κράτους και της ιδιοκτησίας. Πρέπει να βοηθήσουμε ώστε μια νέα συνθήκη ύπαρξης του κομμουνισμού να αποκαλυφθεί από μόνη της!
Τα κοινωνικά κινήματα παγκόσμια, στο χώρο της ενέργειας, επιτάσσουν αυτό ακριβώς: Συγκρούονται με την εμπορευματοποίηση και ιδιωτική εκμετάλλευση βασικών πεδίων και πηγών όπως ο άνεμος, η ηλιακή ενέργεια, το νερό και η γη (και αυτό είναι γεγονός, από όποια οπτική γωνία και αν τα δούμε και ανεξάρτητα από το αν οι πρωταγωνιστές του το παραδέχονται και το θέτουν ως κυρίαρχο αίτημα). Αυτά τα κοινά παράγουν τον πλούτο της κοινωνίας και την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη. Επομένως τίθεται άμεσα ή έμμεσα το αίτημα αυτά τα μέσα-commons και ο τρόπος διανομής τους να είναι υπό κάποια μορφή κοινής-συλλογικής-συμμετοχικής ιδιοκτησίας και δημοκρατικού ελέγχου.
Αν και ο κυρίαρχος λόγος τείνει να τα υποβαθμίσει, ουσιαστικά τα κινήματα αυτά μαζί με άλλους γεωπολιτικούς, οικονομικούς και οικολογικούς λόγους συνδιαμορφώνουν την αποκαλούμενη σημερινή «ενεργειακή κρίση», η οποία δεν είναι παρά μια κρίση καπιταλιστικού ελέγχου πάνω στον τομέα της ενέργειας.
Ο αγώνας για την οικολογία πρέπει να είναι αγώνας για ένωση ακριβώς των χωρισμένων, δηλαδή αυτών που περιλαμβάνονται και αυτών που αποκλείονται, τον ανταγωνισμό αυτών των δύο που πρέπει να εξαφανισθεί. Σε δικαιώματα, ιδιοκτησία, οικονομία κ.λπ. Αλλιώς, η οικολογία καταλήγει ένα ζήτημα αειφόρου ανάπτυξης, δηλαδή τεχνολογιών, τρόπου λειτουργίας της οικονομίας του περιβάλλοντος, καθαρότερη ενέργεια κ.λπ. Γι' αυτό πρέπει να παλέψουμε: Πώς αυτά τα κοινά δεν θα ιδιωτικοποιηθούν, π.χ. δάση, πηγές ενέργειας, ηλεκτρισμός κ.λπ. Να αποτρέψουμε την ιδιωτικοποίηση της οικολογίας!
κλιματικού κινήματος» είναι το πώς η ριζοσπαστική καναδή συγγραφέας, Ναόμι Κλάιν, περιέγραψε την Παγκόσμια Διάσκεψη των Λαών για την Κλιματική Αλλαγή στην πόλη της Βολιβίας, Κοτσαμπάμπα, στο τέλος του Απριλίου. Η συνάντηση είχε καλεσθεί από τον πρώτο αυτόχθονα πρόεδρο της Βολιβίας, Έβο Μοράλες, σε απάντηση της αποτυχίας των διακυβερνητικών διαπραγματεύσεων για το κλίμα στην Κοπεγχάγη το Δεκέμβριο.
